ABD ile İran arasındaki müzakerelerin sonucunda Pakistan Başbakanı Şahbaz Şerif, barış anlaşmasının sağlandığını ve nihai imzaların 19 Haziran’da İsviçre’de atılacağını duyurdu. ABD Başkanı Donald Trump ve İran Dışişleri Bakanı Yardımcısı Kazım Garibabadi de bu anlaşmanın varlığını onayladı. Ancak, bu anlaşmaya ne ölçüde uyulacağı konusu, iki ülke arasındaki ilişkilerin doğası gereği şimdiden tartışmalara yol açtı. Peki, 1979 devriminden önce dostane bir ilişkiye sahip olan İran ve ABD bu noktaya nasıl geldi? Tahran ile Washington arasında yaşanan süreçteki 7 kritik kırılma noktası hangileriydi?

ABD ve İran arasındaki ilişkilerdeki en belirgin kırılma noktası “1979 devrimi” olarak öne çıkmaktadır. Devrim öncesinde, Şah Muhammed Rıza Pehlevi yönetimindeki İran, ABD ile oldukça yakın bağlar kurmuştu. O dönemde ABD’nin 39. Başkanı Jimmy Carter, 1978 yılında eşiyle birlikte Tahran’a gitmişti. Ancak, bu yakınlığın yerini düşmanlığa bırakması uzun sürmedi. 1979’da Şah’ın devrilmesiyle birlikte İran İslam Cumhuriyeti’nin ilan edilmesi, ABD’nin burada “Büyük Şeytan” olarak anılmasına yol açtı. Bu olaydan sonra ilişkiler o kadar kötüleşti ki, 2002 yılında ABD Başkanı George W. Bush, İran’ı “şer ekseni” olarak tanımladığı ülkeler arasında gösterecekti.

Günümüzdeki birçok sorunun kökeni 1953 tarihli darbe girişimine dayanmaktadır. İran ve ABD arasındaki mevcut sorunların bir kısmı, 1953 yılında gerçekleştirilen ABD ve İngiltere destekli darbenin sonucunda meydana geldi. İran, zengin petrol rezervleri ve gelişmiş sanayisi ile Batılı ülkeler için stratejik bir öneme sahipti. İngiltere, bu petrol kaynakları üzerinde 1951 yılına kadar tekelleşmişti ve İran halkının bu durum karşısındaki düşünceleri Londra için pek önemli değildi. Ancak bu durum, 28 Nisan 1951’de Muhammed Musaddık’ın İran Başbakanı olmasıyla değişti. Musaddık, İngilizlerin İran’a ait petrol kaynaklarını kendi mülkleri gibi kullanmasından rahatsızdı ve göreve geldikten kısa bir süre sonra, İngiliz petrol altyapısını millileştirdi.

İngilizlerin Musaddık’ın bu hamlesine tepkisi oldukça sert oldu. İran Başbakanı ile ortak bir zemin bulamayacağını anlayan Londra, ABD’deki Eisenhower yönetimini ve CIA’yı bir darbe planlamaya ve uygulamaya ikna etti. Kısa süre içinde Musaddık’a karşı planlanan ilk darbe girişimi gerçekleştirildi ancak bu girişim başarısız oldu ve Şah, öfkeli protestolar karşısında İran’dan kaçtı. Fakat ABD ve İngiltere’nin ikinci girişimi başarılı oldu ve Musaddık görevden alındı. Şah ülkeye geri döndü ve iktidar karşılığında ABD, İngiliz ve Fransız petrol şirketlerine İran petrol endüstrisinin yüzde 40’lık mülkiyetini 25 yıllığına veren bir anlaşmayı kabul etti. Bu aşamadan sonra İran Şahı, ABD için stratejik bir müttefik haline geldi. Sovyetler Birliği sınırında, petrol açısından zengin bir ülkenin Soğuk Savaş döneminde ABD tarafında yer alması, Washington’un enerji güvenliğini artıracak ve Sovyetler Birliği’nin Orta Doğu’ya ulaşmasını zorlaştıracaktı.