Yıllar önce, dünya enerji dengelerindeki değişimleri ve Türkiye’nin bu alandaki potansiyelini değerlendirirken, genellikle temkinli bir sessizlikle karşılaşıyorduk. O dönemlerde Ulusal Kanal’da yayınlanan “Biz Yaparız” programında, bu konuda kamuoyunu bilgilendirme çabası, ülkenin geleceği açısından bir sorumluluğun paylaşımını ifade ediyordu. Günümüzde ise TENMAK ile Copenhagen Atomics arasında imzalanan mutabakat zaptı ve Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanı Alparslan Bayraktar’ın bu alana gösterdiği önem, konunun artık daha somut hale geldiğini ortaya koymaktadır. Bu yazıda, Türkiye’nin toryum ve Küçük Modüler Reaktör (Small Modular Reactors-SMR) konusundaki potansiyelini, bilimsel sorumluluk, vatanseverlik ve halkımıza karşı duyduğumuz vicdani yükümlülükle birlikte, savunma sanayisini temel alarak ele alacağımızı belirtmek isteriz.

TÜRK SAVUNMA SANAYİSİNİN ENERJİ OMURGASI

Küresel enerji politikalarında yaşanan dönüşüm, fosil yakıtların azalma eğilimi ve jeopolitik krizlerin yarattığı arz güvenliği sorunlarıyla beraber büyük bir paradigma değişikliği yaşanmaktadır. Yenilenebilir kaynaklar, rüzgâr ve güneş gibi, önem arz etse de modern sanayi topluluklarının ve özellikle stratejik altyapıların ihtiyaç duyduğu sürekli “baz yük” enerjisini sağlamakta yetersiz kalmaktadır. Bu yapı, nükleer enerjiyi yeniden gündeme taşımıştır.

Türkiye, son yirmi yıl içinde jeopolitik gereksinimler ve stratejik bağımsızlık hedefleri doğrultusunda inşa ettiği savunma sanayisinde önemli bir büyüme sürecine girmiştir. 2025 yılı itibarıyla sektördeki ihracatın 10 milyar doları aşacağı ve rekor seviyede Ar-Ge yatırımının yapıldığı, ürün ve teknoloji geliştirme kapasitemizin ne kadar arttığını göstermektedir. Ancak bu büyük endüstriyel kapasite; kompozit üretim fırınları, rüzgâr tünelleri, süper bilgisayar modelleme merkezleri ve ağır mühimmat üretim hatları gibi yüksek enerji tüketen altyapıların elektrik ve termal ısı gereksinimini rekor seviyelere çıkarmıştır.

Sektörel enerji tüketiminin boyutlarını sayılarla ifade etmek, durumun ciddiyetine dikkat çekmek için önemlidir. ASELSAN’ın tesislerinde yıllık elektrik tüketimi yaklaşık olarak 120 milyon kWh (120 bin MWh) seviyesindedir. TUSAŞ’ın Ankara Kahramankazan’daki ağır sanayi operasyonlarının çok daha fazla tüketim gerçekleştirdiği ve MKE ile ROKETSAN gibi firmaların elektrokimyasal süreçlerinin benzer biçimde yüksek enerji talep ettiği anlaşılmaktadır. Türk Savunma Sanayisinin toplam elektrik tüketiminin ise yıllık 1,5 ila 2 terawatt-saat (TWh) arasında olduğu tahmin edilmektedir. Bu tesislere enerji sağlanmasının geleneksel yöntemlerle, ulusal şebeke üzerinden gerçekleştirilmesi; savaş, asimetrik çatışmalar, siber saldırılar veya elektromanyetik darbeler gibi senaryolar karşısında telafisi imkânsız tehlikeler içerir. Bu durumu düzeltmenin yolu, “ada modunda” otonom çalışabilen “mikroşebekeler” kurmaktır. Ve bu mikroşebekenin merkezi, elbette ki toryum yakıtlı SMR teknolojisi olmalıdır.

JEOLOJİK BİR MİRAS OLAN TÜRKİYE’NİN TORYUM ZENGİNLİĞİ

Toryum (Th), doğada uranyumdan çok daha fazla bulunan, kendi başına nükleer silah yapımına uygun olmayan, uzun ömürlü ve radyoaktif atık üretimi çok düşük olan stratejik bir elementtir. Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (IAEA) verilerine göz atıldığında, dünya genelinde tanımlanmış toryum rezervinin 6,3 milyon tonun üzerinde olduğu belirtilmektedir. Türkiye, bu önemli elementin global dağılımında, Hindistan ve Brezilya ile beraber dünya çapında en zengin yataklara ev sahipliği yapan ülkeler arasında yer almaktadır.

Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü (MTA) tarafından yayımlanan verilere göre, Türkiye’nin Eskişehir-Sivrihisar (Kızılcaören) bölgesindeki görünür toryum rezervinin yaklaşık 380 bin ton civarında olduğu bildirilmektedir. Ancak Prof. Dr. Engin Arık ve Nobel ödüllü İtalyan fizikçi Prof. Carlo Rubbia’nın daha geniş ölçekli jeolojik öngörüleri, Malatya ve Isparta gibi potansiyel havzaların eklenmesiyle Türkiye’nin toplam toryum rezervinin 800 bin ile 880 bin ton arasında, yani dünya rezervinin yaklaşık yüzde 20’sine denk geldiğini ortaya koymaktadır. Isparta-Aksu bölgesindeki 20 bin tonluk rezervin, yüksek verimli yeni nesil reaktörlerde kullanılması durumunda Türkiye’nin elektrik ihtiyacını onlarca yıl karşılayabilecek bir potansiyele sahip olduğu göz önüne alınmalıdır. Bu beldelerin altında yatan bu zenginlik, bir lütuf değil, onu işleyecek olan bilimsel iradeyi sergilememizi bekleyen bir sorumluluktur.

BİLİMSEL MEKANİZMA VE HIZLANDIRICI SÜRÜMLÜ SİSTEMLER

Toryumun enerji kaynağı olarak kullanılabilmesi, Uranyum-235 gibi kolaylıkla bölünebilen bir yakıtı kullanmaktan daha karmaşık bir fiziksel yapı gerektirir. Toryum-232 “doğurgan” (fertile) bir elementtir. Reaktörün merkezinde bir nötron emerek Toryum-233’e dönüşmekte, ardından beta bozunumu ile protaktinyum-233’e ve son olarak da bir beta bozunumu ile mükemmel bir nükleer yakıt olan, bölünebilir (fissile) Uranyum-233’e dönüşmektedir.

Bu transmutasyon sürecinin Türkiye’deki en önemli öncüsü, parçacık fiziği uzmanı merhum Prof. Dr. Engin Arık ve ekibi olmuştur. Arık hocamızın liderliğinde geliştirilen “Hızlandırıcı Sürümlü Sistemler” (HSS) modeli, Nobel ödüllü Carlo Rubbia tarafından “Enerji Yükselteci” olarak tanımlanmıştır. Bu sistemde, güçlü bir parçacık hızlandırıcıdan elde edilen proton demeti, reaktörün merkezindeki ağır metal hedefe çarpdırılarak yoğun bir nötron akışı oluşmakta ve böylece sistem bir nötron jeneratörüne dönüşmektedir. Sistemin en önemli yeniliği, reaktörün fiziksel olarak “kritik-altı” (sub-critical) bir yapı ile tasarlanmış olmasıdır. Acil bir durumda hızlandırıcının elektriği kesildiği an proton akışı durur, nötron kaynağı kesilir ve fisyon reaksiyonu milisaniyeler içinde kendiliğinden sona erer. Bu fiziksel pasif güvenlik mekanizması, geleneksel reaktörlerde görülen erime kazalarını teorik anlamda imkânsız hale getirmektedir.

ISPARTA’DAKİ KARANLIK GÖLGE VE BİLİMSEL VASİYET

Bu satırları yazarken içsel bir burukluk yaşıyoruz. Zira Prof. Dr. Engin Arık ve ekibinin, 30 Kasım 2007 gecesi Isparta’ya seyahat ederken yaşamını yitirdiği şüpheli uçak kazası, Türkiye’nin toryum ve HSS projelerini uzun süre askıya almış, bilimsel atılımlarımızı sekteye uğratmıştır. Arık hocamız, Türkiye’de toryumu Uranyum-233’e dönüştürmeyi başaran ve bu vizyonları somut projelere dönüştüren az sayıda bilim insanından biriydi.

Kazanın ardından eşi Prof. Dr. Metin Arık’ın açıklamaları ve WikiLeaks belgelerinde yer alan bilgilerin değerlendirilmesi, sabotaj ihtimalini ve Türkiye’nin nükleer güç olmasını istemeyen dış güçlerin etkisini gözler önüne sermiştir. “Engin’in bu teknolojiye sahip olmasının hedef alındığını düşünüyorum” ifadeleriyle Metin Arık Hocamızın dile getirdiği bu endişe, zaman geçse de kulaklarımızda yankılanmaktadır. Bu dosya, Ka